Promotie Jelle Strikwerda: “Cijfers zijn belangrijk, maar ze moeten wel betekenisvol zijn”

Jelle Strikwerda promoveerde in december 2024 aan Universiteit Utrecht. Voor zijn promotie deed hij verkennend onderzoek naar hoe communicatie besluitvorming rond pensionering kan ondersteunen. Hij zag interessante parallellen tussen pensioenkeuzes en medische keuzes. “Je moet mensen helpen om betekenis toe te kennen aan keuzes.”

Naam: Dr. Jelle Strikwerda
Promotie: 11 december 2024 aan Universiteit van Utrecht
Proefschrift: More than numbers: how communication can support pension decision making

Vertel eens over het startpunt van jouw promotieonderzoek.

“In Nederland zijn we in toenemende mate verantwoordelijk voor onze eigen keuzes, ook als het gaat om pensioen. Deze keuzes kunnen verstrekkende gevolgen hebben, en accurate, relevante en begrijpelijke communicatie is dus belangrijk. Toen ik als promovendus van start ging, was er nog relatief weinig bestaand onderzoek naar communicatie en keuzes in het pensioendomein. Daarom zijn we gaan kijken naar het medische domein, waar al veel onderzoek was gedaan naar het begeleiden van mensen bij het maken van keuzes. Daarbij zagen we allerlei parallellen, zoals dat het in beide domeinen gaat om eenmalige keuzes, om keuzes waar mensen nog geen ervaring mee hebben en om keuzes met gevolgen die voor verschillende mensen wat anders kunnen betekenen, afhankelijk van wat zij belangrijk vinden.”

Wat kwam naar voren uit het onderzoek?

“Uit de vergelijking met het medische domein konden we twee lessen trekken. De eerste les is dat mensen hulp nodig hebben om betekenisvolle representaties te vormen van keuzealternatieven. Ik bedoel daarmee dat bij keuzes vaak de nadruk ligt op cijfers, maar ze moeten wel betekenisvol zijn. Stel dat je in het ziekenhuis de keuze moet maken tussen behandeling A en behandeling B, dan gaat het niet alleen over hoeveel procent kans er is op complicaties. Zo kan de ene behandeling meer impact hebben dan de andere, maar mogelijk wel tot betere resultaten leiden. Ook kunnen onder meer het contact met je arts of de frequentie van ziekenhuisbezoek meespelen.

In het pensioendomein zie je vaak dat alleen cijfers worden gecommuniceerd. Hoewel het logisch is dat het bij pensioen gaat over bedragen, is het echter veel meer dan dat. Want wat betekenen die cijfers nu precies voor iemand? Volgens de Fuzzy-Trace Theory – een theorie over hoe mensen keuzes maken – maken mensen betere keuzes als ze uitgaan van betekenisvolle verschillen tussen keuzeopties. Dus niet: Optie A = Bedrag X, Optie B = Bedrag Y. Maar bijvoorbeeld: Optie A = Meer tijd om te reizen, Optie B = Meer geld om te reizen. Wat de meer passende keuzeoptie is, hangt af van wat iemand belangrijk vindt. Het gaat er dus om dat je mensen helpt om betekenis toe te kennen aan de verschillende keuzealternatieven.

De tweede les is om mensen inzicht te geven op welke dimensies hun keuzes gevolgen kunnen hebben én ze helpen te bepalen hoe hun persoonlijke positie op die dimensies aansluit bij de keuzealternatieven. Dit kan bijvoorbeeld met Value Clarification Methods, oftewel waardeverhelderingsmethoden. Deze methoden worden vaak ingezet in het medische domein. Je kunt dan denken aan een soort van quiz waarin je van een aantal stellingen over de verschillende dimensies die mogelijk worden beïnvloed door de keuze aangeeft wat je ervan vindt en hoe belangrijk het voor je is. Daarbij krijg je feedback in hoeverre de door jou aangegeven waardes en dimensies samenhangen met de keuzealternatieven. Dat is overigens geen advies, want je krijgt alleen terug welk keuzealternatief meer in lijn is met wat je hebt aangegeven.

We hebben een waardeverhelderingsmethode ontworpen voor de keuze om eerder of later met pensioen te gaan. Bij die keuze staren mensen zich naar mijn idee vaak blind op een bedrag en een datum waarop ze met pensioen gaan, iets wat ik ook tegenkwam in interviews die ik heb gehouden met pensioendeelnemers en -consulenten. Maar zonder context zijn die bedragen betekenisloos. En die context hangt af van wat iemand eigenlijk wil met zijn of haar pensioentijd. Het doel was om mensen bij die keuze aan het denken te zetten aan de hand van de dimensies werk-privébalans en werkplezier.

Met hetzelfde doel zijn we daarnaast aan de slag gegaan met testimonials, ervaringsverhalen van mensen die vertellen welke keuzes ze hebben gemaakt en waarom. Die waardeverhelderingsmethode en testimonials hebben we vervolgens vergeleken met een tekst met voor- en nadelen van eerder of later met pensioen gaan – vergelijkbaar met de standaardinformatie die in de huidige praktijk wordt gebruikt.

In een eerste veldstudie bij deelnemers van verschillende pensioenfondsen vonden we een activerend effect van de waardeverhelderingsmethode en de testimonials: deelnemers die een van deze communicatie-interventies kregen voorgelegd, waren meer geneigd om naar een webpagina met extra informatie te gaan – ze werden dus geactiveerd. In een tweede studie vonden we geen verschillen tussen de verschillende vormen van keuzebegeleiding. De twee studies hebben dus geen eenduidige resultaten opgeleverd.”

Wat kan de pensioensector met jouw onderzoek?

“Dat is vooral de boodschap zoals ik die eerder heb aangegeven. Dus: cijfers zijn belangrijk, maar ze moeten wel betekenisvol zijn voor mensen en je moet ze helpen om betekenis toe te kennen aan die cijfers en keuzes. Daarnaast denk ik dat het goed is om als pensioensector je blik te verbreden en verder te kijken dan alleen de eigen sector. In het recente onderzoek op het gebied van pensioen zie je dat al dit gebeurt. Zo ging collega-promovendus Jenna Barrett aan de slag met evaluatieve labels, die afkomstig zijn uit de voedingsmiddelensector.”

Wat heeft Netspar jou opgeleverd?

“Zonder Netspar was ik niet tot dit punt gekomen. Ik heb binnen het kennisnetwerk namelijk alle ruimte gekregen om mezelf als onderzoeker te ontwikkelen en uitgedaagd te worden over mijn onderzoek. Daarbij waren de bijeenkomsten heel waardevol. Zo heb ik mijn onderzoek gepresenteerd tijdens de International Pension Workshop en Pension Day van Netspar. Het is goed dat Netspar promovendi bij deze bijeenkomsten betrekt.

Mooi vind ik verder hoe ik Netspar in de afgelopen vijf jaar heb zien veranderen. Tijdens mijn eerste Pension Day in 2019 was het nog zoeken naar sessies die aansloten bij mijn communicatieachtergrond. Nu zijn er echter veel meer sessies die hieraan raken, dus het onderzoeksgebied wordt steeds relevanter in de sector. Daarnaast zie je steeds meer publicaties rondom het thema communicatie en kiezen.”

Wat fascineert jou als communicatiewetenschapper aan het onderwerp pensioen?

“Dat is dat het bij pensioen gaat om zo veel geld waar mensen iets mee kunnen, terwijl ze daar maar zo weinig mee bezig zijn. Of je ziet zelfs dat ze er helemaal niets te maken willen hebben. Er staat voor veel mensen uiteindelijk een pensioenpot klaar ter waarde van een gemiddelde woning. Veel mensen stellen het echter uit tot het allerlaatste moment om daarnaar te kijken, terwijl ze wel bezig zijn met hoe ze ergens anders een financieel voordeel kunnen behalen. Nederlanders zijn dus heel erg met geld bezig, maar als het op pensioen aankomt, dan is het veel te vaak een thema waar ze niet over willen nadenken.”

Over Jelle Strikwerda

Jelle Strikwerda studeerde Communicatie- en informatiewetenschappen aan Universiteit Utrecht. Hans Hoeken en Bregje Holleman begeleidden zijn masterscriptie en vroegen hem of hij wel eens had nagedacht om verder te gaan in de wetenschap. Zij hadden toen net een aanvraag gedaan voor een onderzoeksproject vanuit Netspar. “Bij pensioenen lag initieel niet echt mijn interesse. Maar vanaf het moment dat ik me erover ging inlezen, heeft het me helemaal gegrepen.”

Meer weten?

Lees het proefschrift van Jelle Strikwerda.