Netspar Jubileumcongres Pensioen & Wetenschap: een verjaardag met een koninklijk karakter
Foto: Tommy de Lange
Netspar vierde dinsdag haar twintigjarige verjaardag met het Jubileumcongres Pensioen & Wetenschap. Het was een congres met een koninklijk karakter: Hare Majesteit Koningin Máxima vereerde ons namelijk met haar bezoek. Het werd een dag vol verdiepende gesprekken, met keynotesprekers vanuit verschillende perspectieven op de toekomst van pensioen, en break-outsessies met wetenschappers én mensen uit de pensioenpraktijk.
Een belangrijk hoogtepunt van de dag was het bezoek van Koningin Máxima. “Majesteit, het betekent veel voor ons dat u hier vandaag bent”, zegt directeur Lisa Brüggen als de koningin kort daarvoor is binnengekomen in de grote zaal van The Hague Conference Centre, met in haar gevolg commissaris van de Koning Wouter Kolff van Zuid-Holland en locoburgemeester Robert van Asten van Den Haag. “Uw aanwezigheid onderstreept het belang en de impact die Netspar al twintig jaar heeft, en laat ook zien dat wetenschappelijke inzichten belangrijk zijn bij maatschappelijke vraagstukken.”
Brüggen richtte zich ook tot de aanwezige oprichters van Netspar, Lans Bovenberg en Theo Nijman, en op oud-bestuurders Casper van Ewijk en Marike Knoef. “Het is dankzij hun inzet, visie en betrokkenheid dat Netspar is uitgegroeid tot het kennisnetwerk zoals het vandaag de dag is, waarin wetenschap en praktijk samenkomen.” Want pensioen is “gewoon echt heel belangrijk”, zegt de directeur. “Het gaat om het inkomen van miljoenen Nederlanders en ik ben heel blij dat wij allemaal de passie voor dit onderwerp delen. Daarom sta ik met trots voor dit kennisnetwerk dat doet aan kennisontwikkeling met overheid, pensioenfondsen, verzekeraars, sociale partners en maatschappelijke partijen als Instituut Gak.”
Koningin Máxima sloot aan bij rondetafelgesprekken met onderzoekers en experts uit de pensioensector. Lees het verslag dat van deze gesprekken is gemaakt.
Koningin Máxima met Wouter Kolff (links) en Lisa Brüggen, Robert van Asten en Wilma de Koning (rechts). Foto: Tommy de Lange
Grote en kleine impact
“Vandaag ga ik niet terugkijken op Netspar door alleen cijfers te noemen”, zegt Brüggen. “Zoals cijfers over het aantal publicaties, bijeenkomsten en aangesloten pensioenprofessionals. Maar ik het maak het iets persoonlijker door drie redenen te noemen waarom ik me met zoveel enthousiasme voor Netspar inzet.”
Voor Brüggen is de eerste reden dat het kennisnetwerk haar denken als onderzoeker enorm verruimd heeft. “Als wetenschapper word je opgeleid binnen een bepaalde discipline, maar bij Netspar werken we samen met wetenschappers vanuit bijvoorbeeld economie, finance, communicatie, psychologie, rechten, datawetenschappen en gezondheidswetenschappen. Daarbij leren we niet alleen van elkaars kennis, maar ook van elkaars methodes, denkkaders, assumpties en onderzoeksculturen. We kijken dus vanuit al die verschillende inzichten naar dezelfde vraagstelling.”
De tweede reden voor Brüggen is dat Netspar niet alleen vanuit het individu, maar ook vanuit het systeem naar pensioenen kijkt. “Een van de wetenschappelijke artikelen die in de afgelopen jaren een grote impact op mij heeft gehad, is dat van gedragseconoom George Loewenstein over het s-frame en i-frame. Hij zegt dat we de neiging hebben om steeds weer naar het individu te kijken, maar we moeten gedragsinzichten juist ook in het perspectief van het systeem plaatsen. Dat is wat we vanuit Netspar doen: we kijken ook vanuit het systeem en nemen daar inzichten vanuit gedrag in mee.”
Ten slotte noemt Brüggen als derde reden de impact die Netspar heeft. “Dan denk ik aan indrukwekkend onderzoek vanuit Netspar, aan de keren dat we worden uitgenodigd als experts in de Tweede Kamer en aan papers die worden gebruikt bij het opstellen van beleid of bij beslissingen die pensioenuitvoerders nemen.” Grote impact kan echter ook in iets heel kleins zitten, blijkt uit een voorbeeld dat Brüggen geeft: “We hebben vorig jaar voor Tilburg University een evenement voor medewerkers georganiseerd onder de noemer ‘Heb jij jouw appeltje voor de dorst al geregeld?’ Het bleek overigens dat als je het woord pensioen niet noemt, daar veel mensen en ook jongeren op af komen. Na afloop kwam iemand naar me toe die zei: ‘Ik dacht altijd dat pensioen iets is wat alleen voor later is, waar je geen controle op kunt uitoefenen. Maar nu besef eigenlijk ik dat het ook al ‘later’ is met de keuzes die ik nu maak.’ Daar word ik ontzettend blij van, omdat ik iemand hierover heb laten nadenken, en hopelijk neemt deze persoon in de toekomst ook weloverwogen beslissingen.”
Na de toespraak, waarin Brüggen zowel terugblikt als vooruitblikt, is Koningin Máxima nog aanwezig bij de keynote van wetenschapper John G. Lynch, jr. Lees verderop in dit verslag een terugblik op deze keynote. Koningin Máxima neemt vervolgens deel aan rondetafelgesprekken met onderzoekers en experts uit de pensioensector.
Ook vinden in twee rondes break-out-sessies plaats. Daarin wordt ingezet op thema’s die naar de toekomst toe belangrijk zijn, zoals duurzaam beleggen (met Joren Koëter en Roger Otten), AI (met Minou van der Werf en Yuri Leysner), gezondheid (met Raun van Ooijen en Gijsbert van Lomwel), migratie (met Koen Veldman, Lucía Lameiro García en Tarik Uçar), en inflatie (met Ward Romp en Wichert Hoekert). Daarbij wordt de brug geslagen tussen wetenschap en praktijk door gezamenlijke presentaties en onderzoek, of door reflectie vanuit de praktijk op onderzoek.
Frisse pensioencommunicatie
Eén van de break-out-sessies gaat over hoe je jongvolwassenen bereikt met frisse pensioencommunicatie. Lisanne van Weelden vertelt over wat de wetenschap hierover te zeggen heeft vanuit haar achtergrond als universitair hoofddocent Taal en Communicatie aan Universiteit Utrecht. Vanuit de praktijk spreekt Catharien Hamerslag, pensioenjurist en pensioencommunicatiespecialist bij TKP. Hoe je frisse pensioencommunicatie voor jongvolwassenen kunt aanpakken, blijkt aan het begin van de sessie. Hamerslag gaat dan in gesprek met Marloes van den Heijkant, senior communicatieadviseur bij de Pensioenfederatie. Van den Heijkant vertelt hoe zij vanuit de Pensioenfederatie onderzoek hebben gedaan naar een campagne voor jongvolwassenen. “We hebben kwalitatief en kwantitatief onderzoek gedaan, en daaruit bleek dat je vooral het woord pensioen niet moet gebruiken.” Het leidde uiteindelijk tot de campagne Geld voor later, die in februari is gestart.
Van Weelden vertelt vervolgens over het gebruik van metaforen, oftewel praten over een concept in termen van een ander concept. Je kunt een concept hiermee niet alleen in een ander daglicht zetten, maar mensen ook helpen bij het nemen van besluiten. Ze deed twee studies, waarbij de eerste zich richtte op metaforische vergelijkingen die jongeren zelf gebruiken. Dat gebeurde met behulp van een zoekplaat, wat een lijst van metaforen opleverde. In de tweede studie werd gekozen voor de metafoor van pensioen als tijdmachine. Proefpersonen kregen teksten met en zonder deze metafoor voorgelegd. “Bij het gebruik van metaforen stijgt de positieve attitude ten opzichte van pensioen”, zegt Van Weelden over de resultaten. “En die attitude leidt vervolgens tot een hogere gedragsintentie. Dat betekent dat we gedragsverandering teweeg kunnen met brengen met pensioencommunicatie.”
Petra Hielkema. Foto: Tommy de Lange
Pensioen in een Europees perspectief
Als eerste keynote van de dag plaatst Petra Hielkema het onderwerp pensioen in een Europees perspectief. Hielkema is voorzitter van EIOPA, de Europese Autoriteit voor verzekeringen en bedrijfspensioen. De pensioenkloof in Europa ziet ze als een grote uitdaging van dit moment. Zo loopt 20,2 procent van de senioren in Europa, oftewel 18,5 miljoen mensen, het risico om in armoede te vervallen. Hielkema in haar toespraak: “Pensioenstelsels zijn niet voor iedereen toereikend, waardoor de meest kwetsbaren worden blootgesteld aan financiële onzekerheid. De pensioenkloof treft namelijk niet iedereen in gelijke mate. Sommige groepen staan voor veel grotere uitdagingen, waardoor pensionering voor hen eerder een tijd van onzekerheid is dan een tijd van zekerheid.”
Hielkema noemt vrouwen als eerste voorbeeld van een groep die te maken heeft met een pensioenkloof. “Het armoederisico van vrouwen bij pensionering is in de Europese Unie gemiddeld 35 procent hoger dan dat van mannen”, illustreert ze. Vrouwen nemen namelijk vaker loopbaanonderbrekingen dan mannen, maar de impact op het pensioen wordt volgens haar vaak over het hoofd gezien bij het nemen van zulke beslissingen. Als andere groepen die voor een pensioenkloof staan, noemt ze zelfstandigen zonder personeel en mensen met een beperkte financiële geletterdheid en digitale vaardigheden.
Hoe lossen we dit op? Wat volgens Hielkema helpt, zijn “flexibele pensioenregelingen die rekening houden met verschillen in carrièrepaden, inclusief onderbrekingen en onregelmatige inkomsten”. Dat voor Nederland werk aan de winkel is, blijkt tijdens de discussie achteraf met Saskia ter Ellen, directeur kennisdeling van Netspar. Daarin zegt de EIOPA-voorzitter dat Nederland in Europees verband helemaal onderaan staat qua pensioenkloof tussen mannen en vrouwen, alleen nog boven Malta. In Nederland is hierover een dialoog nodig, aldus Hielkema. Maar ook ligt er volgens haar een taak voor werkgevers: “Als je nu minder gaat werken, dan krijg je een brief van je werkgever over je nieuwe salaris. Je kunt echter ook een brief krijgen over wat het betekent voor je pensioen.”
Jubileumpodcast: gespreksleider Saskia ter Ellen, directeur kennisdeling bij Netspar, gaat in gesprek met de vier keynotesprekers van het jubileumcongres.
John G. Lynch, jr. Foto: Tommy de Lange
Timing belangrijk bij financiële educatie
Naast het voeren van een dialoog over de pensioenkloof kan ook financiële educatie een belangrijke rol spelen. Kan dit bijdragen aan het financieel welzijn van gepensioneerden, en op welke manier? Dat is het onderwerp van keynote John G. Lynch, jr., Distinguished Professor aan de Universiteit van Colorado en oprichter van het Center for Research on Consumer Financial Decision Making. Hij laat het publiek een foto zien van zijn jongere zelf en constateert: “De financiële wereld van consumenten was vergevingsgezinder toen ik aan mijn carrière begon. Nu is het echter zoveel meer complex. In het geval van de Verenigde Staten kun je dan denken aan toenemende faillissementen, de relatie tussen hypotheekschulden en inkomen en een studentenschuldencrisis.”
Tegelijk blijkt volgens Lynch uit onderzoek dat veel volwassen het juiste antwoord niet weten op basale financiële vragen. “De wereld wordt financieel steeds ingewikkelder en dat betekent dat mensen meer moeten weten, terwijl dat dus niet het geval is”, aldus Lynch. In reactie op deze “giftige combinatie” van een risicovolle financiële wereld én financiële ongeletterdheid wordt volgens hem volop ingezet op financiële educatie. “Miljarden worden wereldwijd hieraan uitgegeven door overheden, non-profitorganisaties en bedrijven. Daarbij spreekt dit onderwerp aan over alle politieke scheidslijnen en geografische gebieden heen.”
Lynch deed echter onderzoek naar het effect van financiële educatie en kwam daarbij tot een verrassende conclusie: het verklaart slechts 0,1 procent van de variabiliteit tussen mensen in of ze ‘goed’ of ‘slecht’ financieel consumentengedrag vertonen. “Waarom is dit effect zo klein?”, vraagt Lynch zich hardop af. “Eén van de belangrijkste antwoorden is dat timing belangrijk is. Als financiële educatie te ver vooruitloopt op de toepassing, dan vergeten mensen het.” De wetenschapper pleit daarom voor just-in-time financiële educatie. Hiervoor liggen kansen op bepalende momenten, zoals wanneer iemand van baan wisselt of gaat scheiden.
Ten tweede negeren mensen financiële informatie als ze denken dat ze er geen aandacht aan hoeven te besteden, ofwel omdat het nu niet relevant is, dan wel omdat iemands partner geldzaken regelt. Ten derde is financiële educatie soms gericht op het leren van financiële feiten. Waar het echter om gaat, is het zelfvertrouwen dat je de juiste beslissing kunt zoeken en vinden wanneer je het nog niet weet. Maar volgens Lynch is het uiteindelijk vooral belangrijk om het systeem waarin mensen opereren goed in te richten.
Kim Putters. Foto: Tommy de Lange
“Solidariteit is cruciaal”
Kim Putters kijkt in zijn keynote vooruit naar de lange termijn. De voorzitter van de Sociaal-Economische Raad en universiteitshoogleraar Brede Welvaart aan Tilburg University gaat daarbij in op de vraag: hoe kunnen we het collectieve en solidaire karakter van onze pensioenen en zorg borgen? Dat doet hij in het licht van ontwikkelingen als de vergrijzing, individualisering, sociale ongelijkheid en de druk op de economische groei door een veranderende wereldorde en klimaatverandering. Want solidariteit is volgens Putters “cruciaal om kwalitatief hoogstaande, breed toegankelijke zorg en goede pensioenen te kunnen garanderen”. Bijvoorbeeld door in pensioenregelingen het langlevenrisico of het risico op financiële schokken te delen, of in de zorg de solidariteit tussen mensen die verschillen in het risico dat zij lopen om ziek te worden.
Vervolgens presenteert Putters een langetermijnvisie met drie elementen. Het eerste element is een duurzame en sterke economie als basis voor de financiering van onze pensioen- en zorgarrangementen, met brede welvaart als kompas. “Het Rijnlandse model 2.0 dat wij voor ogen hebben is een inclusieve economie waarin geen plaats is voor structurele sociale ongelijkheden”, zegt hij hierover. Daarmee komt hij tot het tweede element van deze visie: een vermindering van de sociaal-economische gezondheidsverschillen. “Theoretisch opgeleiden leven vijf jaar langer en ook nog eens vijftien jaar langer in goede gezondheid dan praktisch opgeleiden”, is het voorbeeld dat hij hierbij geeft. “Dat zijn onrechtvaardige verschillen die alleen nog maar groter dreigen te worden”, vervolgt hij.
Het derde element van de langetermijnvisie is een herijking van de balans tussen individuele en collectieve arrangementen in de zorg en in het pensioenstelsel. Volgens Putters heeft de Sociaal-Economische Raad bijvoorbeeld eerder gepleit voor een hervorming van ons pensioenstelsel vanwege de “aanpassing aan maatschappelijke trends, zoals de behoefte aan meer keuzevrijheid, maatwerk en meer transparantie”. Hij doet ten slotte een oproep: “Het is van belang dat bestuurders en politiek de collectiviteit en solidariteit voor het zorg- en pensioenstelsel blijven uitleggen en verdedigen.” Volgens Putters is voor veel burgers namelijk niet altijd meer helder wat het collectieve karakter van pensioen en zorg betekenen en hoe belangrijk dat is.
Lokke Moerel. Foto: Tommy de Lange
Weet welke ICT je hebt
Keynote Lokke Moerel houdt de laatste toespraak. Ze is senior of counsel bij Morrison & Foerster en hoogleraar Global ICT aan Tilburg University. “Ik ben wel de party pooper vandaag op dit feestelijke jubileum van twintig jaar Netspar”, is haar openingszin. “Ik ga het namelijk hebben over cybersecurity en over wat de rollen hierin zijn van bestuurders, toezichthouders en beheerders van grote IT-systemen die nodig zijn om de hele pensioentransitie te bewerkstelligen.” Volgens Moerel staat de pensioensector hierbij voor grote uitdagingen, waarbij de aandacht is uitgebreid van informatiebeveiliging naar ook fysieke beveiliging van toegang en kabels. “Van de hybride dreigingen op dit gebied word je echt niet vrolijk”, zegt Moerel, die ook lid is van de Nederlandse Cyber Security Raad.
Volgens Moerel is er voor de pensioensector geen reden om rustig te gaan slapen. “Heel veel organisaties denken: ik ben zo klein, dus wij worden geen target van een cyberaanval. Maar ik zeg: jullie zijn dé target, juist het meest interessant hiervoor.” Volgens Moerel zit dat in de beperkte omvang van veel pensioenaanbieders. Zij hebben een minder grote securityafdeling en wel interessante data voor hackers. Ook denken veel kleinere organisaties dat ICT een ondersteunend proces is. Moerel stelt hiertegenover: “ICT bij jullie ís het proces. Een pensioenfonds of pensioenuitvoerder is niets zonder ICT. Als je een online banking-platform hebt, dan is dat gewoon het bedrijf.”
Moerel pleit er daarom voor om cybersecurity de aandacht te geven die het verdient. Dat betekent concreet dat het als onderwerp op de bestuurstafel ligt. Onder DORA is dit nu ook verplicht. Moerel: “Sommige mensen hebben het over ICT als operationeel issue. Als je een tijdje geen ICT hebt, dan wordt het echter vanzelf een strategisch issue.” Ze adviseert daarom op bestuursniveau te zorgen voor voldoende kennis hierover en dit strategisch aan te sturen, samen met een Chief Information Security Officer (CISO). Ook moet je vanuit het bestuur op de hoogte zijn van de ICT die je in jouw organisatie hebt, want “als je niet weet wat je hebt, dan weet je ook niet wat je moet beschermen”.
Verder deelt ze het inzicht dat cybersecurityraamwerken niet de panacee zijn. “Als je binnen een raamwerk veel dingen afvinkt, dan ben je gecertificeerd voor een bepaald proces, maar kun je nog steeds kwetsbaar zijn.” Volgens Moerel kun je daarnaast het beste kiezen voor tien key controls waar je op stuurt. Ze noemt daarbij een aantal controls die de meeste Nationale Cyber Security Centra hanteren in landen als België, Frankrijk en Duitsland, zoals multifactorauthenticatie, een gesegmenteerd netwerk en goede back-ups. “Als je kijkt of die uitgerold zijn en je daarop laat rapporteren, dan ben je voor 95 procent beschermd”, zegt Moerel. “Laat verder niet alleen gemiddelden rapporteren, met het risico dat je dat ene grote cybersecurity-incident echt mist” geeft Moerel ten slotte mee.
Corien Wortmann. Foto: Tommy de Lange
Evidence-based besluitvorming
Het laatste woord is uiteindelijk aan Corien Wortmann, voorzitter van de Raad van Toezicht van Netspar. “We vieren vandaag twintig jaar”, zegt ze, “maar dit is eigenlijk niets meer dan een tussenstation, want de trein gaat door.” Volgens Wortmann blijft Netspar namelijk staan voor een goed geïnformeerd debat, waarbij de kracht ligt in de samenwerking tussen wetenschap, beleid en praktijk. “We hebben altijd al geweten, ook twintig jaar geleden, dat gedegen, evidence-based besluitvorming de basis moet zijn voor beleid en de toekomst van onze pensioenen bepaalt. In de huidige tijd blijft het daarom meer dan ooit van groot belang dat we een instituut hebben dat met wetenschappelijk onderbouwde inzichten het debat voedt.” Terugkijkend op de keynotes en break-out-sessies concludeert ze: “Er liggen nog heel veel kennisvragen open voor ons.”
Twintig jaar in bijna drie minuten: bekijk een video met een terugblik op twintig jaar Netspar.