International Pension Workshop 2025: ontmoetingen als krachtige ‘multiplier’

International Pension Workshop 2025 zit erop. Het is opnieuw een geslaagde editie, waarin de versterkende kracht van ontmoetingen zichtbaar werd. Een verslag en vier interviews met deelnemers vanuit verschillende perspectieven: Viola Angelini als lid van de programmacommissie, presentatoren Marie Brière en Lieke Beekers, en discussiant Marco Ceccarelli.

De editie van 2025 vindt opnieuw plaats in de historische universiteitsstad Leiden. In de aanloop ernaartoe is het even spannend of de treinen naar Leiden gaan vanwege verstoringen in de treindienstregeling. Uiteindelijk is het mogelijk om de driedaagse conferentie te starten met alle sprekers, presentatoren en discussianten. Daarbij is gekozen voor de beproefde opzet: twee keynotes van toonaangevende wetenschappers, achttien sessies, 49 gepresenteerde papers en in totaal 135 deelnemers vanuit Europa en daarbuiten.

De plenaire opening verzorgt wetenschappelijk directeur Mathijs van Dijk van Netspar. Dat doet hij voor een publiek van oude bekenden, maar ook voor nieuwe onderzoekers die het netwerk komen verrijken. Een korte introductie van Netspar is dus niet overbodig. Verder deelt Van Dijk mee dat Kim Peijnenburg dit jaar voor het laatst voorzitter is van de programmacommissie van de International Pension Workshop. De opvolger is gevonden in Stefan Zeisberger, die is verbonden aan de Radboud Universiteit en Universiteit van Zürich.

Hoe waarderen we de toekomst in geld?

De keynote op de eerste dag komt van Christian Gollier, hoogleraar Economie aan de Toulouse School of Economics en ook directeur van deze economische school. Hij gaat in op de vraag hoe we moeten omgaan met lange looptijden bij investeringen en kostenberekeningen. Bijvoorbeeld in het licht van klimaatverandering. De discontovoet bepaalt de waarde van toekomstige baten en kosten in het heden. Dus: hoe waarderen we de toekomst in geld? Daarbij hanteren verschillende landen verschillende benaderingen bij de vraag of we een lagere discontovoet moeten gebruiken voor langere looptijden.

Gollier gaat in zijn keynote in op langetermijninvloeden. Zo zegt hij dat zeer onwaarschijnlijke maar extreme scenario’s moeten worden meegewogen. Economische groei is daarnaast onzeker, waardoor een vaste discontovoet niet ideaal is. Ongelijkheidsaversie wordt ten slotte minder relevant bij lange looptijden. Hij concludeert dat een dalende discontovoet verstandig kan zijn voor lange looptijden. Dit heeft implicaties voor investeringen in bijvoorbeeld klimaatbeleid, pensioenfondsen en infrastructuur.

Gedragsoplossingen als ‘multiplier’

Elke Weber neemt op de tweede dag de keynote voor haar rekening. Weber is hoogleraar Psychologie en overheidsbeleid aan Princeton University en Gerhard R. Andlinger Professor in Energy and the Environment. Ze stelt de vraag waarom we soms moeite hebben om verstandige beslissingen te nemen over de toekomst. Bijvoorbeeld bij de keuze om geld opzij te zetten voor de toekomst. Ook gaat ze in op hoe rationeel of irrationeel we eigenlijk zijn als mens. Als er geen gevoel van zorg of ongerustheid is, dan volgt er bijvoorbeeld ook geen actie.

Weber concludeert dat oplossingen uit de gedragswetenschappen de wereld niet in hun eentje zullen redden, maar een krachtige multiplier zijn. Door framing en vormgeving kunnen bepaalde perspectieven en overwegingen bij mensen worden geactiveerd. Volgens de zogenaamde Query Theory worden voorkeuren namelijk gevormd op basis van de volgorde waarin mensen informatie ophalen uit hun geheugen: wat het eerst wordt opgeroepen, krijgt meer gewicht in de uiteindelijke beslissing.

Deze volgorde is beïnvloedbaar via context, waardoor bepaalde denkprocessen juist wel of niet worden gestimuleerd. Op die manier kunnen communicatie en keuzearchitectuur sturen welke overwegingen mensen meenemen in hun besluitvorming – bijvoorbeeld financiële zekerheid versus maatschappelijke impact.

Na deze inspirerende keynote is het na een dag vol presentaties en discussies tijd voor een andere multiplier: de informele ontmoeting van internationale onderzoekers op het gebied van pensionering en ouder worden. De versterkende kracht van ontmoetingen mag namelijk niet worden vergeten en maakt een belangrijk deel uit van de bijeenkomsten van Netspar. Dit wordt gedaan met een boottocht over de grachten van Leiden.

Interviews met deelnemers

De deelnemers maken de conferentie. We laten daarom vier deelnemers aan het woord, die vanuit verschillende rollen een bijdrage leverden aan de International Pension Workshop:

Viola Angelini, is lid van de programmacommissie van de International Pension Workshop

Viola Angelini is hoogleraar Economie van huishoudelijk gedrag aan de Rijksuniversiteit Groningen. Als lid van de programmacommissie van de International Pension Workshop vervult ze een belangrijke rol in de organisatie van de conferentie. Met de andere leden selecteert ze de ingezonden papers. “We kijken of het paper past in de onderzoeksagenda van Netspar en letten op de kwaliteit, dus of het onderzoek goed is uitgevoerd met de juiste data en methoden.”

Een andere taak is het vinden van discussianten die feedback geven op de papers. Dat is een flinke klus, omdat het in de regel gaat om tientallen ingezonden papers, en voor elk paper worden twee potentiële discussianten geïdentificeerd. “Daarbij helpt het dat ik al heel lang, sinds ongeveer 2008, bij Netspar betrokken ben”, zegt Angelini. “Ik was toen nog een promovendus vanuit de University of York en heb sindsdien veel conferenties bezocht. Daardoor weet je welke onderzoeker waar mee bezig is en is het makkelijker om de juiste discussianten te vinden.”

Doordat de International Pension Workshop al lange tijd bestaat, weten veel internationale onderzoekers de weg naar Netspar te vinden. “Aangezien de conferentie een gevestigd karakter heeft, krijgen we in het algemeen veel aanmeldingen van hoge kwaliteit”, verklaart Angelini. “Verder is het mooi dat we met zo’n 135 deelnemers niet heel klein zijn, maar ook weer niet ontzettend groot. Daarbij is voor elk paper vrij veel tijd ingeruimd in het programma, wat je niet vaak ziet in andere conferenties. Soms krijg je daar maar 20 minuten zonder discussiant en discussie.”

Het mooie van dit werk is dat je in de voorbereiding veel tijd steekt in het selecteren van papers en discussianten, en dan tijdens de conferentie uiteindelijk het geweldige resultaat mag ervaren.

Discussies en ontmoetingen zijn voor Angelini dan ook het belangrijkste onderdeel van de International Pension Workshop. “Het gaat erom dat je ideeën uitwisselt en de verbinding legt met andere onderzoekers, ook vanuit disciplines die heel anders zijn.” Dat dit bij deze editie opnieuw geslaagd is, staat voor Angelini boven water. “Het mooie van dit werk is dat je in de voorbereiding veel tijd steekt in het selecteren van papers en discussianten, en dan tijdens de conferentie uiteindelijk het geweldige resultaat mag ervaren.”

Marie Brière, presenteerde een paper

Marie Brière is hoofd Investor Intelligence en Academisch Partnerschap bij Amundi Institute, een Europese vermogensbeheerder in Parijs. Daarnaast is zij voorzitter van Inquire Europe, een ontmoetingsplatform voor institutionele beleggers en de wetenschap. Brière heeft in haar academische werk altijd een sterkte link gehad met de praktijk. “Ik vind het heel leuk om aan de slag te gaan met praktische problemen en vraagstukken waar we mee te maken kunnen krijgen. Daarbij richt ik me de laatste tijd op individuele spaar- en investeringsbeslissingen.”

Brière heeft op de eerste dag van de International Pension Workshop een paper op dit gebied gepresenteerd: “Does Tax Deductibility Increase Retirement Saving? Lessons from a French Natural Experiment”. Brière: “Dit paper gaat over de invloed van fiscale prikkels op pensioensparen. Wanneer er zoals bijvoorbeeld in Frankrijk bijna geen kapitaalgedekte pensioenfondsen zijn, is het nodig om vrijwillig sparen en beleggen te stimuleren. Na afloop van mijn presentatie kreeg ik waardevolle feedback van discussiant Michael D. Hurd.”

Kennisdeling is dan ook één van de kernactiviteiten van Netspar. Volgens Brière biedt het kennisnetwerk daarvoor de juiste voorwaarden: “Ik ben een grote fan van conferenties van Netspar”, zegt ze. “Er heerst een supergoede sfeer en mensen staan te popelen om van elkaar te leren en ideeën uit te wisselen. Het is verder heel internationaal, je leert dus ook van pensioensystemen van andere landen. Daarnaast vind ik er iets waar ik erg gevoelig voor ben, een goede mix van academisch onderzoek van hoge kwaliteit en een oriëntatie op beleid.”

Wat ik meeneem, zijn nieuwe ideeën, nieuwe onderzoekstechnieken en feedback op mijn onderzoek.

Brière gaat in ieder geval tevreden naar huis vanaf de International Pension Workshop. “Wat ik meeneem, zijn nieuwe ideeën, nieuwe onderzoekstechnieken en feedback op mijn onderzoek. Bovendien heb ik contacten gelegd voor mogelijke samenwerkingen. Zo heb ik tijdens de conferentie gesproken met meerdere Europese partijen voor een gezamenlijk project op Europees niveau. Daarin willen we samenwerken vanuit Netspar, Inquire Europe en andere partners. Ik kijk ernaar uit om van elkaar te leren en samen te werken in de toekomst.”

Lieke Beekers, presenteerde een paper

Lieke Beekers is sinds 2024 werkzaam als universitair docent Economie aan Universiteit Leiden. In april 2025 promoveerde ze aan Tilburg University onder begeleiding van Marike Knoef, Bertrand Melenberg en Anja De Waegenaere. Verder kreeg ze voor haar paper over intergenerationele mobiliteit in 2024 de prestigieuze Young Economist Award toegekend door de European Economic Association. Tijdens de International Pension Workshop presenteerde ze het paper “The Long-Term Impact of Last-Minute Pension System Changes on Health and Labor Market Outcomes”.

Het onderwerp van dit paper is de rigoureuze hervorming in de VUT en prepensioenregelingen die plaatsvond in 2005. “Vroegpensioen werd daardoor opeens veel minder de norm”, constateert Beekers. “In de wet was namelijk vastgelegd dat mensen die op of na 1 januari 1950 geboren zijn niet meer van genereuze vroegpensioenregelingen gebruik mochten maken. Voor mijn paper heb ik onderzocht welke effecten dat heeft gehad op inkomen, arbeidsparticipatie en gezondheid van ouderen.”

Dankzij microdata van het Centraal Bureau voor de Statistiek kon ze verder kijken dan naar alleen arbeidsmarkteffecten. Beekers: “Ik ontdekte hierdoor dat dankzij de afschaffing van de regeling er voor mannen op de korte termijn effecten zijn op hun mentale gezondheid. Voor vrouwen zorgt het ervoor dat ze een iets grotere kans hebben om te overlijden.

Beekers zegt dat deze effecten op gezondheid mogelijk van doen hebben met de plotselinge afschaffing van de VUT en het prepensioen. “Nu hebben we bijvoorbeeld te maken met de geleidelijke verhoging van de AOW-leeftijd. Die wordt voor elk cohort steeds met een paar maanden verhoogd. Mogelijk voel je jezelf dan minder benadeeld. Bij de VUT en het prepensioen ging het er echter om of je voor of na 1 januari 1950 bent geboren. Waarschijnlijk voelde dit veel onrechtvaardiger. Dit is wellicht iets om rekening mee te houden bij toekomstige hervormingen.”

Het was heel interessant om te zien hoe iemand die niet bij ons onderzoek betrokken is geweest naar onze resultaten kijkt.

Serena Trucchi van Cardiff University was discussiant bij Beekers’ paperpresentatie. “Het was heel interessant om te zien hoe iemand die niet bij ons onderzoek betrokken is geweest naar onze resultaten kijkt.” Naast dat Beekers een mogelijkheid had om feedback te krijgen, is ze blij met de mogelijkheden die Netspar biedt qua netwerk. “Het is fijn dat er elk jaar verschillende evenementen worden georganiseerd, waarbij je zowel wetenschappers als mensen uit de sector ontmoet.”

Marco Ceccarelli, was discussiant bij een paperpresentatie

Marco Ceccarelli is universitair docent Finance aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij doet onderzoek naar duurzame financiering en houdt zich daarnaast onder meer bezig met de verschillen tussen voorkeuren en overtuigingen. Tijdens de paperpresentatie van Mathijs van Dijk was hij discussiant, een rol die hij hier vaker heeft vervuld. De titel van het nog niet gepubliceerde paper is “FOMO in equity markets? Concentration risk in (sustainable) investing”. Als discussiant gaf hij feedback op dit paper, die de auteur vervolgens kan meenemen in de definitieve versie.

Het is goed als een paper iets wat je voor waar houdt in twijfel probeert te trekken.

“Ik denk dat het een mooi paper is en een voorbeeld van provocatief denken”, zegt Ceccarelli. “Het is goed als een paper iets wat je voor waar houdt in twijfel probeert te trekken. Kijk, het is een gegeven dat wanneer je twintig tot dertig bedrijven in je portefeuille hebt, je die portefeuille als gediversifieerd kunt beschouwen. Mathijs liet zien dat dit niet helemaal klopt als je kijkt naar internationale bedrijven en een lange tijdshorizon aanhoudt. Dan blijkt dat je juist tweehonderd tot driehonderd bedrijven in je portefeuille moet hebben om volledig gediversifieerd te zijn.”

De Nederlandse academische wereld is voor Ceccarelli een goede omgeving om zich in te bewegen als onderzoeker. “In Nederland vind je de voorhoede van de academische gemeenschap. Er zijn hier veel universiteiten per hoofd van de bevolking, waardoor je veel slimme mensen hebt die aan heel interessante onderwerpen werken. Tegelijk is de pensioensector hier heel groot. Daarbij is het mooie dat je kunt leren van alle experts die hier verzameld zijn, bijvoorbeeld tijdens de International Pension Workshop.”

De inspirerende ontmoeting met vakgenoten en de positieve sfeer zijn wat Ceccarelli aanspreekt in de International Pension Workshop. “Een van de fijne dingen van deze conferentie is dat je hier deelnemers tegenkomt die zich bezighouden met verwante onderwerpen, waarbij soms ook nieuwe onderzoeksvragen worden opgeworpen”, zegt hij hierover. “Het is verder informeel op de juiste manier. Je krijgt waardevolle feedback, en het verschil met veel andere conferenties is dat die hier in de regel ook echt opbouwend is.”