Afscheid Theo Nijman: over Netspar en het belang van woorden in het pensioendebat

Theo Nijman. Foto: Ton Toemen

Op 20 september nam Theo Nijman afscheid na bijna twintig jaar Netspar en bijna veertig jaar Tilburg University. Tijdens een symposium werd niet alleen teruggeblikt door en met mensen die samenwerkten met Theo, maar ook stilgestaan bij de pensioenactualiteit. Zijn afscheidsrede ging in op de nieuwe pensioenwet, de Wet toekomst pensioenen. “Ik heb bijzonder veel geleerd over het belang van woorden naast alleen maar formules.”

“Welkom bij Tilburg University, de bakermat van Netspar.” Met die woorden opent Mathijs van Dijk het symposium. De wetenschappelijk directeur van Netspar verwijst hiermee naar de plek waar in 2005 Lans Bovenberg en Theo Nijman de basis legden voor het kennisnetwerk. Even later blijkt dat de echte bakermat misschien wel ligt in de Gelderse plaats Oosterbeek, waar ze opgroeiden. “Theo en ik gaan al 64 jaar terug en hebben elkaar voor het eerst ontmoet in de zandbak”, zegt Bovenberg in gesprek met Saskia ter Ellen, directeur kennisdeling van Netspar.

Bovenberg en Nijman gingen beiden econometrie studeren. Hun gereformeerde achtergrond bepaalde veel van de keuzes die ze maakten in die tijd. “Een van de dingen die wij leerden, was dat je moest woekeren met je talenten. Dus als je veel gekregen had, dan gaf dat ook een grote verantwoordelijkheid voor de samenleving. Dat betekende dat wetenschappers er niet zijn voor zichzelf, maar om de wereld beter te maken.”

Econoom en natuurkundige Jan Tinbergen was een andere inspiratiebron. Bovenberg: “Jan Tinbergen was als Nederlander de eerste Nobelprijswinnaar in de economie en wij waren toen twaalf, dertien jaar. Tinbergen was heel wiskundig en tegelijkertijd wilde hij de wereld beter maken. Hij was voor ons het grote voorbeeld: het gebruiken van de wetenschap, van je hersenen, voor een betere samenleving. Wat zijn dan pensioenen? Die zijn ingewikkeld en je moet er slim voor zijn, maar ze zijn ook heel belangrijk voor gewone mensen.”

Lans Bovenberg en Saskia ter Ellen. Foto: Ton Toemen

“Juiste initiatief op juiste moment”

Vanaf 2003 komen meerdere componenten samen. Bovenberg wint dan de NWO-Spinozapremie: een bedrag van anderhalf miljoen euro om te besteden aan wetenschappelijk onderzoek. Naast de intrinsieke motivatie om iets maatschappelijk relevants te doen, was er nu ook de financiering om dit handen en voeten te geven. Verder waren ze ervan overtuigd dat ze hierin samen de juiste voortrekkers konden zijn. Bovenberg: “Theo heeft me aan het idee geholpen voor het oprichten van Netspar en het vertrouwen gegeven dat we het samen konden doen.”

Het leidt uiteindelijk tot het ontstaan van het kennisnetwerk, dat Bovenberg “het juiste initiatief op het juiste moment” noemt. Zo was er toen veel spanning in de pensioensector en stonden tal van partijen lijnrecht tegenover elkaar. “Er leefde het gevoel: we moeten wat minder over elkaar spreken en wat meer met elkaar. Want de personen die je het meest irriteren, heb je juist het hardst nodig”, zegt hij. “Ik noem Netspar dan ook een practice of trust, een praktijk van vertrouwen die je creëert door via de wetenschap meer met elkaar en strategisch over de langetermijnvragen na te denken.”

Foto: Ton Toemen

Samenwerking tussen universiteiten

Uniek was volgens Bovenberg de verbinding die dankzij Netspar ontstond. Bijvoorbeeld doordat onderzoekers van universiteiten in heel Nederland binnen Netspar gingen samenwerken. “Dat was toen ongekend, want Tilburg zag Maastricht vooral nog als een enorme concurrent, maar ook Rotterdam en Amsterdam. Veel decanen hadden er dan ook bedenkingen bij dat onderzoekers van verschillende universiteiten met elkaar gingen samenwerken. Uiteindelijk ontdekten zij dat ze hun toko juist het beste konden dienen door samen te werken met anderen.”

Wetenschap en praktijk dichter bij elkaar brengen was een andere lijn die Nijman en Bovenberg hebben uitgezet. “In de technische hoek had Philips in Eindhoven dat al heel lang door, maar in de sociale wetenschappen was dat nog volstrekt nieuw. Tegenwoordig zie je die samenwerking tussen wetenschap en praktijk veel meer en hebben we op universiteiten academische werkplaatsen. Vanuit Netspar hebben we daarin het goede voorbeeld kunnen geven. Wij zijn daarmee als een van de eersten begonnen.”

Van de oprichters van Netspar was Nijman vooral de verbinder en het luisterende oor. Dit kwam onder meer naar voren tijdens de pensioenhervormingen van 2014. Bovenberg: “Theo is veel meer van de evolutie en ik ben wat meer van de revolutie. Ik zag heel veel dingen die in de pensioensector niet naar mijn zin waren en liet dat ook duidelijk weten. Daarbij was Theo vooral degene die luisterde naar iedereen. Beide rollen heb je denk ik nodig, want je bereikt niets als je geen gehoor krijgt en ook niets als je niet luistert naar wat de andere kant te melden heeft.”

Theo Nijman, Lans Bovenberg en Frits Bart

Intuïtie naast een formele benadering

Niet alleen Lans Bovenberg blikt tijdens het symposium terug op de begindagen van Netspar en op de samenwerking met Nijman. Directeur Frits Bart van TKP noemt Nijman de “verpersoonlijking van een honest broker”, die vanuit feiten en nuances de dialoog aangaat. Hoogleraar Kees Goudswaard reflecteert op de impact op de Wet toekomst pensioenen van wat hij noemde de “Commissie Nijman”, oftewel de Commissie Goudswaard. “Hij zocht altijd de dialoog”, zegt voorzitter Corien Wortmann van de Raad van Toezicht van Netspar. En Marno Verbeek, Nijmans eerste promovendus en inmiddels al vele jaren hoogleraar, had als belangrijkste herinnering “het plezier van gezamenlijk onderzoek doen”.

Hoogleraar Bas Werker deelt in gesprek met directeur Lisa Brüggen van Netspar ten slotte meerdere anekdotes over Nijman. Zo kreeg Werker als promovendus een belangrijke les mee die hij nog steeds doorgeeft aan zijn studenten: “Theo gaf aan dat het belangrijk is om zowel je intuïtie te volgen als een formele benadering te hebben. Als intuïtie, berekeningen én formules kloppen, dan heb je het begrepen. Maar als daar verschillende dingen uitkomen, dan heb je minimaal één ding of zelfs alle drie verkeerd. Dit heeft Theo steeds weer benadrukt en hier ben ik nu heel expliciet over naar mijn studenten.”

Het cortège van hoogleraren. Foto: Ton Toemen

“Wat mooi is en misschien nog mooier kan”

Na het symposium voor professionals en experts spreekt Theo Nijman ten slotte zijn afscheidsrede uit. Nijman is nauw betrokken geweest bij de totstandkoming van de Wet toekomst pensioenen en “Het nieuwe pensioen” is de titel die hij bewust op de uitnodiging liet zetten. “Het geeft me zowel de gelegenheid om iets te zeggen over hoe ik mijn eigen pensioentijd voor me zie, als de kans om nog een keer te oreren, preken zo u wilt, over de nieuwe pensioenwet, wat daar mooi aan is en wat misschien nog wel wat mooier kan”, zegt hij in de aula gevuld met familieleden, vrienden, (oud-)collega’s en medewerkers van partners.

Nijman geeft aan dat hij de mist rond de Wet toekomst pensioenen wil wegnemen. Dat doet hij door in te gaan op wat de wet beoogt, en op de beeldvorming rond de wet. Bijvoorbeeld aan de hand van “ongelukkige communicatie” vanuit de pensioen- en verzekeringssector. Ook zegt hij over het pensioendebat dat woorden “uitermate belangrijk en effectief” zijn, zoals de term “casinopensioen” die de pensioenhervorming volgens hem jarenlang geblokkeerd heeft. Nijman leerde eerder bijzonder veel van Lans Bovenberg “over het belang van woorden naast alleen maar formules”.

Foto: Ton Toemen

Uitlegbaarheid en draagvlak als vertrekpunt

“Wat als uitlegbaarheid en draagvlak het vertrekpunt zijn, waar kom je dan uit?”, werpt Nijman op als het gaat om de invulling van de Wet toekomst pensioenen. Het treft Nijman namelijk dat pensioenfondsen de pensioenuitkomsten optimaliseren “met uitlegbaarheid en draagvlak als after thought”. Hij gaat vervolgens in op drie kenmerken of invullingen die makkelijk uitlegbaar zijn, zoals jaarlijks procentueel gelijke aanpassingen in verwacht pensioen voor alle deelnemers, een gegarandeerd aanvullend pensioeninkomen en een nabestaandenpensioen dat ook bij overlijden als voormalig werknemer voor de pensioendatum beschikbaar blijft.

Nijman sluit af met het nieuwe pensioen zoals dat voor hem persoonlijk eruitziet. Hij is teruggetreden als hoogleraar Econometrie van de financiële markten, en als hoogleraar Pensioenbeheer en risicomanagement, een leerstoel gefinancierd door Instituut Gak. Eerder heeft hij al zijn taken als onderzoeksdirecteur van Netspar overgedragen. Na zijn pensionering blijft hij in ieder geval twee jaar  lang nog één dag in de week doorgaan bij Netspar. Bijvoorbeeld in de begeleiding van jonge onderzoekers om relevante sectorvragen te onderzoeken en te beantwoorden.

Lees de volledige tekst van de afscheidsrede Het nieuwe pensioen.