Terugblik Themaconferentie ‘Implicaties van verschillen in gezonde levensverwachting voor het pensioenstelsel’

De conferentie vond plaats naar aanleiding van het project ‘langer leven, langer werken, langer gezond?’ Binnen dit project worden projecties gemaakt van de levensverwachting met en zonder beperkingen naar opleidingsniveau: wat kunnen we komende decennia verwachten? Een andere vraag is welke implicaties dit heeft voor de veranderingen in het pensioenstelsel. Tijdens de conferentie werd een globaal beeld geschetst van de problematiek en mogelijke gevolgen.

Gewonnen jaren niet allemaal gezond
Uit onderzoek van Dorly Deeg (VU MC), blijkt dat Nederlanders tussen de 65 en 75 jaar over het geheel genomen meer levensjaren voor de boeg hebben. Maar die gewonnen jaren zijn niet allemaal gezond. Vooral het aantal jaren met lichte fysieke beperkingen neemt toe. En het zijn vooral mensen met een laag inkomen die eerder kampen met een afnemende gezondheid. Tegelijkertijd werken deze mensen wel evenredig langer door. Werken met een lichamelijke beperking wordt vooral voor deze groep normaler. En dat leidt relatief vaker tot uitval in arbeidsongeschiktheid, laat onderzoek van onder meer Sander Muns (TiU) zien. Hierdoor loopt het inkomen van mensen in de laatste jaren voor de AOW nog verder terug.

HR-beleid
Hier kan een taak liggen voor werkgevers, stelt Raymond Montizaan (ROA Maastricht University). Financiële prikkels (zoals de afschaffing van de VUT of het verhogen van de AOW-leeftijd) zijn succesvol om mensen langer aan het werk te houden, maar hebben wel korte én lange termijn impact op de gezondheid (presentatie). Als langer doorwerken een feit is, is het zaak mensen langer tevreden en gemotiveerd te houden. Een HR-beleid gericht op het blijven ontwikkelen van oudere medewerkers kan helpen: alleen al het aanbieden van trainingsmogelijkheden maakt (oudere) werknemers al meer tevreden – of hier nu gebruik van wordt gemaakt of niet.

Europese problematiek
Wilma Nusselder (Erasmus MC) laat aan de hand van een Europese studie zien dat de levensverwachting zonder beperkingen een knelpunt is als het om de pensioenleeftijd gaat. Terwijl veel hoogopgeleiden pas na de wettelijke pensioenleeftijd gezondheid-gerelateerde beperkingen gaan ondervinden, hebben veel laagopgeleiden die beperkingen al ruim voor de wettelijke pensioenleeftijd. Dit geldt voor Nederland en veel andere Europese landen.

Eerlijk
Het gat in gezonde jaren tussen verschillende bevolkingsgroepen is niet zomaar te dichten. Maar roept wel vragen op over een eerlijke verdeling. Het NIDI presenteerde daarom eerder dit jaar al een voorstel om de AOW-leeftijd te differentiëren naar opleidingsniveau. Een kostbare onderneming die veel discussie losmaakte, vertelt Joop de Beer (NIDI). Arthur van Soest (Tilburg University) onderzocht in het kader van de Netspar-projectgroep ‘Flexibel met pensioen’ de mogelijkheden om een lagere AOW-leeftijd te financieren, bijvoorbeeld door een lagere uitkering. Dit biedt echter ook geen soelaas: mensen zouden dan de AOW-leeftijd hooguit zes maanden eerder in kunnen laten gaan, willen ze niet onder het sociaal minimum komen.

Het probleem van de verschillen in gezonde jaren is deels financieel en deels maatschappelijk van aard. Idealiter worden de verschillen in gezondheid en sterfte tussen verschillende bevolkingsgroepen kleiner gemaakt, maar dat is geen gemakkelijke taak. De oplossing ligt mogelijk in een combinatie van het motiveren en mogelijk maken van langer doorwerken door middel van HR-beleid, fiscale maatregelen om het sparen van tweede pijler pensioen meer te stimuleren en overheidsbeleid gericht op financiële planning over de levensloop en preventie van gezondheidsproblemen.